Παρουσίαση των χορών της περιοχής Νικόπολης

Τσεντεμεΐδης Σάββας

Μέλος της επιτροπής Χορού, Ενδυμασίας και Θεάτρου της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος


Γενικά
Η Νικόπολη ήταν η πρωτεύουσα και η έδρα της Μητρόπολης της Επαρχίας Κολωνίας και Νικοπόλεως. Σύμφωνα με τους ιστορικούς η πόλη ιδρύθηκε το 66 π.Χ. από τον Πομπηϊο, στρατηγό των Ρωμαίων, για τη νίκη του κατά του Μιθριδάτη του Ευπάτορος. Μετά την κατάληψή της το 1473 από τους Τούρκους και λόγω του φοβερού φρούριού της ονομάστηκε Γαράσαρη (από την τουρκική φράση kara hısar που σημαίνει μαύρο κάστρο). Πάντως οι Νικοπολίτες πρώτης γενεάς γνώριζαν και τις δύο ονομασίες. Η Νικόπολη διαιρούταν σε εννέα τμήματα: 1) Νικοπόλεως, 2) Αλούτζαρας, 3) Σου σεχρή, 4) Ρεφαγίας, 5) Επεσίου, 6) Κοϊλα- Χισάρ, 7) Κουλάκ- Χισάρ, 8) Μελανθίας και 9) Γιαϊλα-Γιουζίου. Συνολικά η Επαρχία Κολωνίας και Νικοπόλεως αποτελούταν από 96 χωριά, τα περισσότερα από τα οποία ήταν ποντιόφωνα, ενώ σε κάποια οι κάτοικοι τους είχαν εξισλαμισθεί βιαίως.

Η ονομασία των χορών, τα βήματα και η μουσική τους αφορούν τα τρία πρώτα τμήματα της περιοχής δηλαδή γύρω στα σαράντα χωριά.

Προέλευση των κατοίκων
Οι κάτοικοι της περιοχής Νικόπολης είχαν διάφορες καταγωγές. Υπήρχαν αυτοί που εξ αρχής ζούσαν εκεί και άλλοι που ήρθαν με το πέρασμα του χρόνου. Για παράδειγμα στο χωριό Αλη-σαρ ζούσαν οικογένειες από το 1200μ.Χ. Όμως, το 1760, μετά το κλείσιμο των μεταλλείων της Αργυρούπολης προστέθηκαν και άλλοι από την περιοχή αυτή. Πολλές οικογένειες από το χωριό Κεϊλίκα κατάγονται από τις περιοχές Τραπεζούντας, Αργυρούπολης και Σαμψούντας. Έτσι, λογικό είναι να υπάρχουν διάφορα ιδιώματα στην περιοχή της Νικόπολης καθώς και διαφορετικές ονομασίες για τους ίδιους χορούς.

Σταυροπηγιακή Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου
Σε αυτό το σημείο είμαι υποχρεωμένος να αναφερθώ στο μεγαλύτερο θρησκευτικό σύμβολο της περιοχής της Νικόπολης στη «Γαράσαρης την Παναγία» μιας και η ύπαρξή της είναι άγνωστη ακόμα και σε κάποια επιστημονικά ποντιακά ιδρύματα. Βρίσκεται πάνω από το χωριό Καγιά Τιπή, σε ύψος 400 μέτρων μέσα σε μια σπηλιά. Τα πρώτα κελιά της μονής χτίστηκαν από τον μετέπειτα επίσκοπο Νικοπόλεως Ιωάννη τον Ησυχαστή το 480μ.Χ. με την βοήθεια τεχνιτών από ένα διπλανό χωριό, τη Χάχαβλα. Μεσολάβησαν πάρα πολλά χρόνια μέχρι το 1815 όπου και αποπερατώθηκε από τον ιερομόναχο Ιωαννίκιο Θωμαϊδη. Η Μονή είχε αποκτήσει τέτοια φήμη ώστε κατά τον εορτασμό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου έρχονταν προσκυνητές από την Αργυρούπολη, την Τρίπολη, την Κερασούντα και τα Κοτύωρα.



Η Σταυροπηγιακή Μονή Νικοπόλεως


Η είσοδος της Μονής

Η μουσική παράδοση της περιοχής Νικοπόλεως
Τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούνταν στην περιοχή ήταν ο ζουρνάς, η λούρα, η τούλουμπα με την συνοδεία του νταουλιού. Στην περιοχή της Καβάλας είχαμε την τύχη να έχουμε τους μεγαλύτερους Νικοπολίτες οργανοπαίχτες: τον ζουρνατσή Οδυσσέα Μαλέα από το Όβατζουκ, τον λυράρη Θεόφιλο Παπαδόπουλο από τα Κοτύλε και τη Λίτσασα και τον ζουρνατσή, λυράρη και ταουλτσή Σπύρο Γαλετσίδη, ο οποίος συνεχίζει ακούραστα να προσφέρει στην παράδοση.

Η ονομασία και η ανάλυση των χορών έγινε με βάση την πλούσια βιβλιογραφία από Νικοπολίτες πρώτης γενεάς, τις καταγραφές από τα χωριά της Καβάλας και από διηγήσεις παλαιοτέρων.

Ομάλιν
Μοιάζει με το εμπροπίσ’ μόνο που ο χορευτής δεν γυρίζει το σώμα του αριστερά και δεξιά αλλά γέρνει ελαφρώς προς τα δεξιά. Άλλοτε το σώμα μπορεί να είναι και κάθετο προς το έδαφος. Συνήθως το δεξί πόδι βγαίνει μπροστά. Μερικές φορές τα πόδια μπορεί να είναι στην ευθεία. Τα βήματα που γίνονται είναι πολύ μικρά και μπορεί να χορεύεται και στον τόπο κουνώντας μόνο τα γόνατα. Τα χέρια μπορεί να είναι ψηλά, αγκαζέ ή κάτω. Ποτέ ο χορευτής δεν κουνάει το σώμα του εμπρός – πίσω. Ο ίδιος χορός χορεύεται και κατά την διάρκεια που φεύγει η νύφη από το πατρικό της μετά το νυφέπαρμαν κρατώντας μαντίλια και ονομάζεται μαντιλικός

Τίκι ή Αυκακιάν
Χορεύεται όπως στις άλλες περιοχές του Πόντου μόνο που τα χέρια είναι στην ανάταση και το μέσα βήμα είναι λίγο πιο έντονο. Σε μια συγκεκριμένη μελωδία οι χορευτές πιάνονται αγκαζέ και τα βήματα είναι σχεδόν ανύπαρκτα. Σε καμία περίπτωση κατά την κίνηση προς τα μέσα τα πόδια δεν ¨σταυρώνουν¨.

Το να σηκώσεις τα χέρια στην ανάταση ήταν μια κίνηση που έδινε ο ζουρνατσής ή ο λυράρης με γυρίσματα στην μελωδία. Το ίδιο ίσχυε και στο ομάλιν.

Ούτσαϊαγ ή σιπιρτί ή κούρτικον
Την ονομασία ¨σιπιρτί¨ τη χρησιμοποιούν αυτοί που κατάγονται από το χωριό Κεϊλίκα και έχει και άλλη μελωδία. Τα βήματα στο ούτσαϊαγ είναι τα γνωστά 10 βήματα. Τα χέρια είτε βρίσκονται κάτω και κατά την κίνηση προς τα δεξιά κινούνται εμπρός – πίσω, (με τον τρόπο αυτό χορεύεται στο Ελαιοχώρι Καβάλας). Σε άλλη περίπτωση τα χέρια βρίσκονται συνέχεια στους ώμους, ενώ σύμφωνα με διηγήσεις, στο Καταχώρ χορεύονταν με τα χέρια προς τα κάτω.

Τάμζαρα
Ο χορός αυτός πήρε το όνομα του από την ομώνυμη κωμόπολη της Νικόπολης. Είναι μάλλον αρμένικος χορός αλλά ιδιαίτερα αγαπητός στους Νικοπολίτες. Έχει τον ίδιο ρυθμό με αυτόν της πιπιλομάτενας. Υπάρχουν διάφορες φιγούρες ανάλογα με το χωριό καταγωγής. Σύμφωνα με τον χοροδιδάσκαλο Κασαμπαλίδη Γεώργιο κάτοικοι στο Μεσόβουνο Πτολεμαΐδας που κατάγονται από το χωριό Σαρ(Σαρκιοϊ) του τμήματος Σου σεχρή ονομάζουν το χορό αυτό ταμσάρα με μουσική και βήματα λίγο διαφορετικά από τη τάμζαρα.

Τιτιμεμέ ή Τιτρεμέ (τρεμουλιαστός χορός)
Είναι μια μορφή πυρρίχιου με πολλές φιγούρες.

Κοτσέκι
Είναι μια μορφή καρσιλαμά. Πολλοί καλλιτέχνες μπερδεύουν την μελωδία του με αυτήν του ούτσαϊαγ.

Κιουρτίν Κιζί
Μοιάζει με την πιπιλομάτενα.

Σαρί κιζ ή τη τεβέ ο χορόν
Και ως προς τα βήματα και ως προς τη μελωδία διαφέρει από το γνωστό Σαρί κουζ.

Κιόρογλου
Χορός που εξυμνούσε τα κατορθώματα του ομώνυμου ήρωα. Χορεύονταν και σε άλλες περιοχές.

Μπάλτσανας ή Νικόπολης;
Κάποιοι από τους παραπάνω χορούς είχαν αποδοθεί λανθασμένα για διαφόρους λόγους στο χωρίο Μπάλτσανα, που τυγχάνει να είναι και η ιδιαίτερη πατρίδα του παππού και της γιαγιάς μου, θεωρώ ότι αυτός ο προσδιορισμός είναι λάθος γιατί:

κατά την περίφημη πρώτη καταγραφή όπου σε αυτήν το ομάλι και το τίκι χαρακτηρίστηκαν ως «Μπάλτσανας» στον Πλαταμώνα Καβάλας, ο αξεπέραστος Θεόφιλος Παπαδόπουλος έπαιζε το ομάλιν του Οδυσσέα Μαλέα με καταγωγή από το Όβατσουκ και ένα Τίκι που το παίζει ο Σπύρος Γαλετσίδης από το Κοϊνίκ ενώ το ίδιο υπάρχει και σε καταγραφή του 1960 στον Αμυγδαλεώνα με τον Υψηλόπουλο από το Καταχώρ.

Ο τρόπος με τον οποίο χόρευαν οι Νικοπολίτες δεύτερης γενεάς στο επίμαχο βίντεο ήταν κοινός στα γύρω από την Νικόπολη χωριά.

Έτσι το μόνο που μπορεί να συνδέσει εκείνη την καταγραφή με τον χαρακτηρισμό «Μπάλτσανας» είναι το γεγονός ότι οι χορευτές κατάγονταν από την Μπάλτσανα.

Οι μελωδίες των χορών
Η μελωδία για τον κάθε χορό της Νικόπολης είναι συγκεκριμένη και μοναδική με εξαίρεση το ομάλιν, το τίκι και το ούτσαϊαγ για τα οποία υπάρχουν περισσότερες από μια μελωδίες. Αυτές έχουν καταγραφεί και διασταυρωθεί.

Σήμερα στην Νικόπολη Πόντου (Σεμπίν καραχισάρ)
Η Νικόπολη ίσως είναι η μοναδική περιοχή στον Πόντο που ακόμα και σήμερα συνεχίζεται η μουσική παράδοση των Ελλήνων. Έτσι στους γάμους και στα πανηγύρια ακούγονται και χορεύονται οι μελωδίες των παππούδων μας. Στους γάμους πάντα παίρνουν την νύφη με το νυφέπαρμαν και στο γλέντι χορεύουν κυρίως ομάλιν, τίκι, τάμζαρα και ουτσαϊαγ με τις ίδιες ακριβώς μελωδίες. Τέλος η λύρα τους είναι γυρισμένη για αριστερόχειρες όπως ακριβώς των εδώ Νικοπολιτών.


Βιβλιογραφία
- Γανωτίδης Κυριάκος, Το Αλησάρ Νικοπόλεως, Καβάλα 1961
- Ιορδανίδης Κωνσταντίνος, Τα χρονικά του χωριού Τρούψη, Αθήνα 1971
- Καμπουρίδου Τασούλα, Οδοιπορικό του Πόντου, Καβάλα 1980
- Λαογραφική Επιτροπή Εκκλ. Επαρχίας Κολωνίας και Νικοπόλεως, Ιστορία και Λαογραφία της εκκλησιαστικής επαρχίας Κολωνίας και Νικοπόλεως, Καβάλα 1964
- Σπαθόπουλος Θωμάς (άρθρο), Η Γαράσαρη και τα είκοσι οκτώ χωριά της.
- Περιοδικό Ποντιακή Εστία, (τεύχος 47-48 ), 1953
- Στρουθόπουλος Γεώργιος (άρθρο), Ένα προσκύνημα στην Παναγία Καγιά Τεπέ της Νικόπολης.
- Περιοδικό Ποντιακή Εστία. (τεύχος 24 ), 1951
- Hasan Özhan, ŞEBİNKARAHISAR, Şebinkarahisar 1983

Πληροφορίες
- Γαλετσίδης Σπύρος (Κοϊνίκ)
- Ιωσηφίδου Χαρίκλεια Ε.Π.Μ (Καταχώρ)
- Καβαζίδης Γρηγόρης (Κεϊλίκα)
- Kεκρίδου Μαρια (Λίτσασα)
- Μαρουφίδης Σάββας (Λίτσασα)
- Μαυρομάτης Μιχαηλ (Μπάλτσανα)
- Μαυρόπουλος Γεώργιος (Τραπεζούντα)
- Παπαδόπουλος Θεόφιλος (Λίτσασα)
- Παπαδόπουλος Τριαντάφυλλος (Μπάλτσανα)
- Παρχαρίδης Κυριάκος (Κιουβερτσίν, Κιόσκοϊ)
- Στεφανίδης Παντελής (Ασαρτσιούκ)
- Τουμανίδου Σοφία (Μπάλτσανα)
- Τσαχαλίδης Θεόδωρος (Καταχώρ)
- Τσεντεμεϊδης Θεόδωρος (Μπάλτσανα)